Racjonalne nawożenie azotem powinno uwzględniać równocześnie cele produkcyjne, ekonomiczne i ekologiczne. Celem produkcyjnym jest uzyskiwanie dużych plonów o dobrej jakości, a celem ekonomicznym zapewnienie opłacalności nakładów w postaci nawozów. Azot jest jednym z najważniejszych składników plonotwórczych. Odgrywa kluczową rolę w procesach wzrostu i plonowania roślin uprawnych. W zestawieniu z innymi niezbędnymi składnikami pokarmowymi jest najbardziej ruchliwy, przez co jest narażony na wymywanie i bezpowrotnie tracony, dlatego konieczne jest precyzyjne określenie terminów i dawek N. Zrównoważone nawożenie uwzględnia zawartość dostępnego azotu z gleby dla roślin, znajomość biologii uprawianych gatunków roślin oraz dopływ N z innych źródeł np. z nawozów naturalnych.
Dawka azotu N
Przy ustalaniu całkowitej dawki nawozów azotowych należy mieć na uwadze następujące czynniki: zapotrzebowanie roślin na azot; zawartość azotu mineralnego w glebie wiosną bezpośrednio przed ruszeniem wegetacji uprawianej rośliny, ilość azotu dostępną z innych źródeł. Najprościej potrzeby pokarmowe roślin (UN) względem azotu wylicza się na podstawie plonu użytkowego (P) i jednostkowego pobrania składnika (Nj). Przykładowe pobranie N na wytworzenie określonej jednostki plonu przedstawiono w Tabeli 1.
UN = P* Nj
Tabela 1. Pobranie azotu w przeliczeniu na jednostkę plonu końcowego.
| Gatunek rośliny | Azot (N) kg /ha |
|---|---|
| Pszenica ozima | 26,3 |
| Pszenica jara | 30,0 |
| Żyto | 23,7 |
| Pszenżyto | 27,9 |
| Jęczmień | 26,1 |
| Owies | 28,9 |
| Kukurydza | 33,2 |
wg. różnych źródeł
W celu uściślenia wielkości pierwszej wiosennej dawki N wskazane jest wykonanie testu glebowego N-min. Test ten polega na oznaczeniu zawartości mineralnych form azotu w warstwie gleby, w której rozmieszczona jest główna masa korzeni roślin. Zawartość azotu mineralnego (suma N-NO3 i N-NH4) wyrażana jest w kg/ha. Próbki gleby do celów doradztwa nawozowego pobiera się wczesną wiosną przed zastosowaniem nawozów azotowych zazwyczaj do głębokości 60 cm z podziałem na 30 cm warstwy. Analizy chemiczne wykonywane są w świeżym materiale próbki glebowej do czasu analiz mogą być przechowywane w stanie zamrożonym. Wycena zawartości N-min w glebie uzależniona jest od kategorii agronomicznej gleb (Tab. 2).
Tabela 2. Ocena zawartości N-min (kg/ha) w glebie do głębokości 60 cm wczesną wiosną.
| Kategoria agronomiczna gleby | Zawartość N-min | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| bardzo niska | niska | średnia | wysoka | bardzo wysoka | |
| Bardzo lekka | do 30 | 31-50 | 51-70 | 71-90 | pow. 90 |
| Lekka | do 40 | 41-60 | 61-80 | 81-100 | pow. 100 |
| Średnia i ciężka | do 50 | 51-70 | 71-90 | 91-100 | pow. 100 |
Źródło: Jadczyszyn i in 2008
Jeżeli wynik testu N-min wykazuje wysoką lub bardzo wysoką zawartość tego składnika w glebie do głębokości 60 cm, to planowaną dawkę nawozów można zmniejszyć o różnicę pomiędzy zawartością azotu stwierdzoną w glebie pobranej z pola i górną granicą zawartości średniej dla takiej gleby. W przypadku zawartości bardzo niskiej lub niskiej, zalecaną dawkę N należy zwiększyć o różnicę pomiędzy dolną granicą zawartości średniej i oznaczoną ilością N-min w glebie.
Terminy stosowania nawozów azotowych
Jesienne nawożenie azotem w przypadku roślin ozimych stosuje się w określonych przypadkach. Dotyczy to przede wszystkim zbóż uprawianych po przedplonach zbożowych i po rzepaku z przyorywaniem słomy roślin przedplonowych. Dawka azotu nie powinna przekraczać 10-15% przeciętnej dawki optymalnej tj. około 20-30kg N/ha. Azot w tym przypadku można zastosować w postaci nawozów wieloskładnikowych np. Polifoski. Dawka ta nie jest uwzględniana przy ustalaniu dawek wnoszonych pogłównie.
W uprawie zbóż ozimych należy stosować system dawek dzielonych.
Nawożenie pogłówne przeprowadza się w trzech okresach:
- wiosną przed ruszeniem wegetacji,
- od fazy strzelania w źdźbło do początku kłoszenia
- od wykłoszenia do początku krzewienia.
Azot można stosować w całości przed ruszeniem wegetacji jeżeli dawka nie jest większa niż 60 kg N/ha. Większe ilości (do 100 kg N/ha) stosujemy w dwóch terminach (60% i 40%), natomiast w systemie uprawy intensywnej w trzech terminach odpowiednio 50%, 30% i 20%. W przypadku zbóż jarych całkowitą dawkę azotu należy podzielić na dwie części, w stosunku 60:40. Pierwszą dawkę należy zastosować przed siewem i dobrze wymieszać z glebą. Druga dawka powinna być aplikowana w okresie od pełni krzewienia do fazy ukazania się liścia flagowego. W przypadku małych dawek poniżej 70 kg N/ha, całą dawkę nawozów azotowych należy zastosować przed siewem. Terminy stosowania nawozów azotowych podano w Tabeli 3.
Tabela 3. Terminy stosowania nawozów azotowych.
| Rośliny | I dawka | II dawka | III dawka |
|---|---|---|---|
| Zboża ozime | przed ruszeniem wegetacji wiosną | faza strzelania w źdźbło | początek kłoszenia |
| Zboża jare | przedsiewnie | faza strzelania w źdźbło | początek kłoszenia |
| Kukurydza | przedsiewnie | do wysokości roślin około 30 cm | - |
| Ziemniaki średnio późne i późne | przed sadzeniem | początek wschodów | - |
| Buraki | przedsiewnie | po przerywce lub w fazie 4-6 liści | - |
| Rzepak | przed ruszeniem wegetacji wiosną | faza rozety | początek pąkowania |
| Trawy, motylkowate i ich mieszanki w roku siewu | przedsiewnie | po I pokosie (w warunkach siewu wiosennego) | - |
| Trawy, motylkowate i ich mieszanki w latach pełnego użytkowania | przed ruszeniem wegetacji wiosną | po II pokosie | po II pokosie |
Źródło: Jadczyszyn i in. 2008
Dobór nawozów azotowych
Bardzo ważnym aspektem wpływającym na racjonalne gospodarowanie azotem jest wybór prawidłowej formy nawozu. Preferencje roślin w stosunku do formy amonowej NH4+ lub azotanowej NO3- zależą od gatunku rośliny oraz od pH i temperatury gleby. Rośliny kwasolubne pobierają łatwiej NH4+, a rośliny wapniolubne preferują jony NO3-.
Azot amonowy NH4+ występuje w nawozach PULSAR®, Siarczan Amonu AS 21. Jest zatrzymywany w glebie i nie ulega wymyciu, działa dobrze w niskich temperaturach, należy do grupy nawozów przedsiewnych. Stosowanie tej formy korzystnie wpływa na rozwój systemu korzeniowego. Nawozy amonowe po wysianiu należy szybko wymieszać z glebą, aby ograniczyć straty azotu na skutek uwalniania się amoniaku. Nawóz ten nie powinien być stosowany na glebach bardzo kwaśnych. Forma saletrzana NO3- to typowo pogłówna forma azotu, działa szybko, nie jest zatrzymywana w glebie i ulega łatwo wymyciu.
Najbardziej popularne są nawozy saletrzano amonowe: Zaksan®, Saletra Amonowa 32, PULAN®. Nawozy z tej grupy zawierają obie formy; amonową i azotanową. Forma azotanowa działa szybko, forma amonowa jest zatrzymywana w glebie i udostępniana roślinom w dłuższym okresie po wysiewie. Nawozy te można stosować zarówno przedsiewnie jak i pogłównie. Saletrzaki, Salmag ® Salmag z borem ® Salmag z siarką ® najlepiej stosować przedsiewnie lub pogłównie w warunkach dobrego uwilgotnienia, czy możliwości wymieszania z glebą. Kolejną grupą są nawozy zawierające azot w formie amidowej CO(NH2)2, która ulega w glebie przemianie do formy amonowej, a ta z kolei w procesie nitryfikacji przechodzi w formę azotanową. Nawozy zawierające formę amidową powinny być stosowane przedsiewnie. Nie zaleca się stosowania tego nawozu na glebach silnie kwaśnych i silnie zasadowych ze względu na ograniczenie przemian mocznika.
Azot jest bardzo ważnym składnikiem pokarmowym i jego deficyt znacznie ogranicza rozwój roślin. W celu maksymalizacji i optymalizacji plonów ważne jest stosowanie tego składnika zgodnie z zaleceniami nawozowymi. Jednakże pamiętajmy, że azot będzie efektywnie wykorzystywany w dobrze przygotowanym siedlisku tj. przynajmniej średniej zawartości podstawowych makroskładników (P, K, Mg) oraz uregulowanym odczynie gleb pH od 6,0 – 7,0.
Literatura:
1. Filipek T. 2006. Chemia rolna. Wydawnictwo AR Lublin 282 ss.
2. Jadczyszyn T., Kowalczyk J., Lipiński W.: Zalecenia nawozowe dla roślin uprawy polowej i trwałych użytków zielonych. Instrukcje upowszechnieniowa, IUNG-PIB, Puławy 2008, 151: 1-23.
3. Pecio A. 2014 „Nawożenie zbóż ozimych” Studia i Raporty IUNG-PIB, nr 37(11) 33-46 s.
4. Rutkowska A.2014 „Racjonalne i efektywne nawożenie azotem” Studia i Raporty IUNG-PIB, nr 37(11) 69-82 s.
